۱۴۰۵/۰۸/۱۱
رج یعنی تعداد گره در هر ۷ سانتی‌متر از عرض فرش. فرش ۷۰ رج یعنی در هر ۷ سانتی‌متر، ۷۰ گره بافته شده است؛ پس در هر سانتی‌متر مربع حدود ۱۰۰ گره دارد.
هرچه رج بالاتر باشد، نقش ریزتر و دقیق‌تر بافته می‌شود و بافت آن زمان بیشتری می‌برد. با این حال رج تنها معیار ارزش نیست؛ طرح، رنگ، جنس و کیفیت بافت هم اهمیت دارند.
فرش بهارستان، که در منابع با نام «بهار خسرو» هم آمده، یکی از افسانه‌ای‌ترین فرش‌های تاریخ است. این فرش در کاخ پادشاهان ساسانی در تیسفون نگهداری می‌شد و از آن هیچ اثری برجای نمانده است؛ آنچه امروز می‌دانیم از نوشته‌های مورخان است. این فرش بیشتر به خسرو پرویز نسبت داده می‌شود. دانشنامه‌ی ایرانیکا آن را فرش سلطنتی بسیار بزرگی از اواخر دوره‌ی ساسانی معرفی می‌کند و می‌نویسد طبری آن را «بهار خسرو»، بلعمی «فرش زمستانی» و حبیب‌السیر «بهارستان» نامیده‌اند. در منابع آمده است که پادشاه در زمستان بر آن می‌نشست و شراب می‌نوشید، تا روزهای سرد سال را چون بهار بگذراند. نام این فرش نیز از همین‌جا آمده است. طرح فرش را باغی در بهار توصیف کرده‌اند، با جوی‌های آب، گذرگاه‌ها، درختان و گل‌ها. در روایت‌ها، این نقش‌ها با طلا، نقره، ابریشم و سنگ‌های گران‌بها ساخته شده بود و حاشیه‌ی آن با زمرد آراسته بود. به همین دلیل، بهارستان را از نخستین نمونه‌های شناخته‌شده‌ی طرح باغ در فرش ایرانی می‌دانند؛ طرحی که قرن‌ها بعد در فرش‌های باغی ادامه یافت. درباره‌ی اندازه‌ی فرش روایت‌ها یکسان نیست. بعضی منابع آن را مربعی به ضلع حدود ۲۷ متر می‌دانند و برخی عددهای دیگری داده‌اند. آنچه در همه‌ی روایت‌ها مشترک است، بزرگی و شکوه استثنایی آن است. سرنوشت این فرش با پایان دوران ساسانی گره خورد. در سال ۶۳۷ میلادی، سپاه مسلمانان به فرماندهی سعد بن ابی‌وقاص تیسفون را گرفت و این فرش به دست فاتحان افتاد. فرش به مدینه فرستاده شد و بنا بر روایت‌های تاریخی، آن را تکه‌تکه کردند و میان جنگجویان و بزرگان قسمت کردند. به این ترتیب، یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای هنری آن روزگار برای همیشه از میان رفت. از فرش بهارستان حتی یک تکه هم به ما نرسیده است و تصویری از آن وجود ندارد. تنها یادگار ملموس آن روزگار، ایوان تیسفون یا طاق کسری است که امروز در عراق بر پا مانده است. با این حال، نام بهارستان هنوز در تاریخ فرش ایران زنده است و یادآور فرهنگی است که بهار را روی فرش می‌بافت.
بیشترفرش پازیریک کهن‌ترین فرش پرزدار شناخته‌شده در جهان است. این فرش در حدود سده‌ی پنجم تا چهارم پیش از میلاد بافته شده و امروز در موزه‌ی ارمیتاژ سن‌پترزبورگ نگهداری می‌شود. داستان پیدا شدن آن به اندازه‌ی خود فرش شگفت‌انگیز است. در سال ۱۹۴۹ میلادی، باستان‌شناس روس، سرگئی رودنکو، در دره‌ی پازیریک در کوه‌های آلتای سیبری یکی از گورهای سکایی را کاوش کرد. این فرش در گور یک بزرگ‌زاده‌ی سکایی پیدا شد. آنچه فرش را نجات داد، اتفاقی بود که می‌توانست نابودش کند. گورکنان در روزگار کهن به گور دستبرد زده بودند. پس از آن، آب به درون گور راه یافت و یخ زد و گور در یخ ماند. سرمای پایدار کوهستان، پشم و رنگ‌ها را نزدیک به ۲۵۰۰ سال حفظ کرد؛ چیزی که در شرایط عادی ممکن نبود. ابعاد فرش حدود ۱۸۳ در ۲۰۰ سانتی‌متر است و با گره متقارن بافته شده است. تراکم آن حدود ۳۶ گره در هر سانتی‌متر مربع است. چنین ظرافتی نشان می‌دهد هنر فرش‌بافی در آن زمان تازه پدید نیامده بود و پشت آن سنتی طولانی وجود داشته است. طرح فرش نیز گویاست. در میانه، نقش‌های چهارگوش و تکرارشونده دیده می‌شود. حاشیه‌ها ردیف گوزن‌ها را نشان می‌دهند و در حاشیه‌ای دیگر سوارکاران و اسب‌ها در کنار یکدیگر حرکت می‌کنند. خاستگاه این فرش هنوز روشن نیست و به‌روشنی نمی‌توان گفت کجا بافته شده است. خود رودنکو و بسیاری از پژوهشگران پس از او، به‌سبب شباهت نقش‌ها با هنر تخت‌جمشید، آن را به ایران هخامنشی نسبت داده‌اند. برخی هم بین‌النهرین یا ارمنستان را مطرح کرده‌اند. هرچند پاسخ قطعی وجود ندارد، شباهت نقش سوارکاران و گوزن‌ها با نقش‌برجسته‌های هخامنشی، این فرش را به بحثی جدی در تاریخ فرش ایران تبدیل کرده است. فرش پازیریک به ما یادآوری می‌کند که هنر گره زدن بر تار، بیش از دو هزار و پانصد سال پیشینه دارد.
بیشترفرش شیخ صفی، که در دنیا با نام «فرش اردبیل» شناخته می‌شود، یکی از مشهورترین فرش‌های جهان است. این فرش در سال ۹۴۶ هجری قمری، برابر با ۱۵۳۹ تا ۱۵۴۰ میلادی، در روزگار شاه‌تهماسب صفوی بافته شد و قدیمی‌ترین فرش بزرگی است که تاریخ بافتش روی خود آن آمده است. امروز این اثر در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود. این فرش برای بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، نیای خاندان صفوی، بافته شد. بقعه‌ی شیخ صفی در اردبیل مرکز معنوی این خاندان بود و تقدیم چنین اثری به آن، جلوه‌ای از قدرت و هنر دربار صفوی به شمار می‌رفت. اینکه فرش دقیقاً در کدام شهر بافته شده روشن نیست؛ پژوهشگران از تبریز به‌عنوان یکی از محتمل‌ترین مراکز یاد می‌کنند و کاشان، اصفهان و کرمان هم مطرح شده‌اند. ابعاد فرش لندن حدود ۱۰٫۵ در ۵٫۳ متر است. پرز آن از پشم و چله‌اش از ابریشم است و حدود ۳۴۰ گره در هر اینچ مربع دارد؛ یعنی نزدیک به ۲۵ میلیون گره در کل فرش. ظرافتی که در این اندازه‌ی بزرگ حفظ شده، آن را به اثری کم‌نظیر تبدیل کرده است. طرح فرش بر زمینه‌ی سرمه‌ای، یک ترنج بزرگ طلایی با شمسه‌های پیرامون آن است که چون خورشیدی در میان گل‌ها و اسلیمی‌ها می‌درخشد. دو قندیل آویز از دو سوی ترنج پیداست. در یک سر فرش، کتیبه‌ای بافته شده که بیتی از حافظ را با نام بافنده یا سرپرست کار و تاریخ بافت در خود دارد: «جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در حواله‌گاهی نیست» «عمل بنده‌ی درگاه مقصود کاشانی ۹۴۶» موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت می‌نویسد مقصود احتمالاً یکی از مقام‌های دربار و مسئول این کار بوده است، و عبارت «بنده‌ی درگاه» نشان فروتنی است، نه بردگی به معنای واقعی. این فرش یک جفت داشته است. در سده‌ی نوزدهم هر دو از اردبیل بیرون رفتند و به دست شرکت زیگلر در منچستر رسیدند. بخش‌هایی از یک فرش، از جمله حاشیه‌هایش، برای مرمت فرش دیگر به کار رفت. فرش کامل‌تر در سال ۱۸۹۳ به قیمت ۲ هزار پوند به موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت فروخته شد و جفت کوچک‌ترش که حاشیه ندارد، امروز در موزه‌ی هنر لس‌آنجلس (لاکما) است. فرش اردبیل امروز هم الگوی بسیاری از بافندگان است و بازبافت‌های آن در سراسر جهان دیده می‌شود. این اثر نشان می‌دهد هنر فرش ایران در دوران صفوی به چه اوجی رسیده بود.
بیشترفرش را از تابش مستقیم و طولانی آفتاب دور نگه دارید و هر چند ماه جهت آن را بچرخانید تا رنگ و سایش یکنواخت بماند. جارو را در جهت خواب پرز بکشید و روی ریشه‌ها نکشید. اگر چیزی روی فرش ریخت، فوراً با پارچه‌ی تمیز خشک کنید و نسابید. شستشو و ترمیم را به متخصص بسپارید.
بیشترپشم بادوام و گرم است و برای فضاهای پررفت‌وآمد مناسب است. کرک از لطیف‌ترین الیاف پشم به دست می‌آید و سطحی نرم‌تر و جلای بیشتری دارد. ابریشم درخشان و ظریف است و اجازه می‌دهد ریزترین نقش‌ها بافته شوند، و بیشتر در تابلوفرش‌ها و فرش‌های بسیار ریزبافت به کار می‌رود.
بیشتر
