فرش شیخ صفی اردبیلی؛ شاهکار صفوی در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت
۱۴۰۵/۰۸/۱۱
فرش شیخ صفی، که در دنیا با نام «فرش اردبیل» شناخته می‌شود، یکی از مشهورترین فرش‌های جهان است. این فرش در سال ۹۴۶ هجری قمری، برابر با ۱۵۳۹ تا ۱۵۴۰ میلادی، در روزگار شاه‌تهماسب صفوی بافته شد و قدیمی‌ترین فرش بزرگی است که تاریخ بافتش روی خود آن آمده است. امروز این اثر در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.
این فرش برای بقعه‌ی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، نیای خاندان صفوی، بافته شد. بقعه‌ی شیخ صفی در اردبیل مرکز معنوی این خاندان بود و تقدیم چنین اثری به آن، جلوه‌ای از قدرت و هنر دربار صفوی به شمار می‌رفت. اینکه فرش دقیقاً در کدام شهر بافته شده روشن نیست؛ پژوهشگران از تبریز به‌عنوان یکی از محتمل‌ترین مراکز یاد می‌کنند و کاشان، اصفهان و کرمان هم مطرح شده‌اند.
ابعاد فرش لندن حدود ۱۰٫۵ در ۵٫۳ متر است. پرز آن از پشم و چله‌اش از ابریشم است و حدود ۳۴۰ گره در هر اینچ مربع دارد؛ یعنی نزدیک به ۲۵ میلیون گره در کل فرش. ظرافتی که در این اندازه‌ی بزرگ حفظ شده، آن را به اثری کم‌نظیر تبدیل کرده است.
طرح فرش بر زمینه‌ی سرمه‌ای، یک ترنج بزرگ طلایی با شمسه‌های پیرامون آن است که چون خورشیدی در میان گل‌ها و اسلیمی‌ها می‌درخشد. دو قندیل آویز از دو سوی ترنج پیداست. در یک سر فرش، کتیبه‌ای بافته شده که بیتی از حافظ را با نام بافنده یا سرپرست کار و تاریخ بافت در خود دارد:
«جز آستان توام در جهان پناهی نیست / سر مرا به جز این در حواله‌گاهی نیست»
«عمل بنده‌ی درگاه مقصود کاشانی ۹۴۶»
موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت می‌نویسد مقصود احتمالاً یکی از مقام‌های دربار و مسئول این کار بوده است، و عبارت «بنده‌ی درگاه» نشان فروتنی است، نه بردگی به معنای واقعی.
این فرش یک جفت داشته است. در سده‌ی نوزدهم هر دو از اردبیل بیرون رفتند و به دست شرکت زیگلر در منچستر رسیدند. بخش‌هایی از یک فرش، از جمله حاشیه‌هایش، برای مرمت فرش دیگر به کار رفت. فرش کامل‌تر در سال ۱۸۹۳ به قیمت ۲ هزار پوند به موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت فروخته شد و جفت کوچک‌ترش که حاشیه ندارد، امروز در موزه‌ی هنر لس‌آنجلس (لاکما) است.
فرش اردبیل امروز هم الگوی بسیاری از بافندگان است و بازبافت‌های آن در سراسر جهان دیده می‌شود. این اثر نشان می‌دهد هنر فرش ایران در دوران صفوی به چه اوجی رسیده بود.
